S’oru arrùbiu: su tzafanau

Su tzafanau, una pranta antiga chi balit cantu s’oru.

Su tzafanau est oru

Su tzafanau (nòmini scientìficu crocus sativus) est una pranta antiga meda chi si pensat originària de s’Asia Minori ma giai connota in s’antigòriu puru me is Ìndias e in sa Cina.

Su prus documentu antigu chi arremonat su tzafanau est unu papiru egitzianu de su sèculu Cuìndixi ananti de Cristu. Invecis is primas màginis pintadas, cun su frori chi parit una campanedda, is ses pètalus, is tres istàminis grogus e is tre enas filamentosas de colori arrùbiu, s’agatant in is Palàtzius de Cnosso in Creta. Si ndi fueddat puru in su “Cantico dei Cantici” de s’ Antico Testamento e ddu nomenant scridoris comenti a Omero, Ippocrate e Plinio.

Su nòmini de oi incapas ndi benit de su fueddu arabu “azzafaran” chi bolit nai “allugorau comenti a unu zàfiru”. Depeus torrai gràtzias a is àrabus chi su tzafanau nd’est lòmpiu in Europa, e po èssi prus pretzisus, in Ispànnia in su sèculu Otu pustis de Cristu. Agoa sa cortivatzioni de Ispànnia s’est spaniada in totu s’Europa e in Sardìnnia puru.

A cantu parit funt staus is mònacus de s’òrdini de Santu Basìliu – chi beniant de s’Orienti e iant pesau su Guventu de Santa Luxia in su sèculu Noi pustis de Cristu – a nd’ai bitiu sa cortivazioni de su tzafaranu in sa bidda de Santu‘Èngiu.

A dònnia manera, est acrarau chi in su sèculu Sexi sa cortivatzioni e su cummèrciu de su tzafanau iant tentu unu svilupu mannu e fiant de profetu po sa crèscida econòmica de custa bidda. Sa traballadura de su tzafanau est abarrada sa matessi de insaras, su colori e s’aroma funt is pròpius. Is froris tocant boddius a manu a mengianu chitzi.

Su tempus de sa froridura, chi inghitzat in s’ ùrtima cida de su mesi de ladàmini sighit asumancu po binti diis.

Su tzafanau de Santu ‘Èngiu est diferenti meda de totu s’àteru tzafanau chi benit cortivau in Itàlia: su frori est prus nodiu e sa spètzia est prus aròmatica. Su tzafanau est su bantu de sa bidda e balit cantu s’oru, no tanti po su prètziu artu, difatis ddi narant oru arrùbiu, ma mescamenti po su primori de un’atividadi chi podit èssi diaderus de fundòriu po su biatzesa de totu sa comunidadi.

de Boxis